विर्तामोड। सन्ध्या खनाल, आधुनिकताको तीव्र गतिमा दौडिरहेको झापाको व्यावसायिक केन्द्र बिर्तामोडको व्यस्तताभित्र एउटा यस्तो शान्त स्थल छ, जहाँ पुग्दा समयको गति थामिए झैं भान हुन्छ। त्यो ठाउँ हो— विराट पोखरी। यो केवल पानीको संकलन मात्र होइन, बरु पूर्वकै गौरवशाली इतिहास, महाभारतकालीन किंवदन्ती र प्राकृतिक सौन्दर्यको एउटा सजीव सङ्ग्रहालय हो।
विराट पोखरीको उत्पत्ति र यसको नामकरणका पछाडि निकै रोचक पौराणिक पृष्ठभूमि जोडिएको छ। जनश्रुति अनुसार, महाभारत कालमा राजा विराट यस क्षेत्रका शासक थिए। पाण्डवहरूले आफ्नो एक वर्षे अज्ञातवासको अन्तिम समय राजा विराटकै दरबारमा बिताएको विश्वास गरिन्छ। सोही समयमा निर्मित वा प्रयोगमा आएका कारण यसलाई 'विराट पोखरी' भनिएको कथन छ।
बुढापाकाहरूका अनुसार, यो पोखरीले इतिहासको त्यो कालखण्डलाई आज पनि आफ्नो गर्भमा लुकाएर राखेको छ, जसले यसलाई धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण तुल्याएको छ।
कुनै समय घना जङ्गलको बीचमा अवस्थित यो पोखरी एकान्त र शान्तिको पर्याय थियो। चराचुरुङ्गीको चिरबिर आवाज र वरिपरिको हरियालीले यसलाई एउटा स्वर्गीय आनन्द दिने स्थलको रूपमा चिनाउँथ्यो।
बिहानको कलिलो घामको किरण जब पोखरीको सङ्लो पानीमा ठोकिन्थ्यो, तब देखिने सुनौलो झिलिमिली दृश्यले जोकोहीलाई मन्त्रमुग्ध पार्थ्यो। हिजोका दिनमा गाउँलेहरूका लागि पानीको मुख्य स्रोत र गाईवस्तुका लागि तिर्खा मेटाउने थलो रहेको यो पोखरी आज पर्यटकीय आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।
समयको चक्रसँगै वरिपरिको जङ्गल पातलिएर बजार विस्तार भए पनि यस पोखरीको मौलिक आकर्षण भने अझै मेटिएको छैन। आज पनि थकित यात्रुहरूका लागि शीतलता प्रदान गर्ने र बालबालिकाहरूका लागि मनोरञ्जनको थलोका रूपमा यो सुरक्षित छ।
ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेको यस सम्पदालाई जोगाउन स्थानीयस्तरमा व्यवस्थापन समिति नै बनाएर काम भइरहेको छ।
यद्यपि, बढ्दो सहरीकरण र मानवीय चापका कारण पोखरीको अस्तित्व संकटमा पर्न सक्ने जोखिम पनि उत्तिकै छ। बिर्तामोडको मुटुमा रहेको यो ऐतिहासिक धरोहरलाई जीवित राख्न सरकारी निकाय र स्थानीय समुदायको एकीकृत प्रयासको खाँचो देखिन्छ।
विराट पोखरी केवल एउटा जलाशय मात्र होइन, यो त हाम्रा पुर्खाको स्मृति, नेपाली संस्कृति र पहिचानको जीवित गाथा हो।
यसको उचित संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सके यसले झापाको पर्यटन विकासमा मात्र नभई भावी पुस्तालाई आफ्नो गौरवशाली इतिहास बुझाउन समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने निश्चित छ।
