बिर्तामोड । भरत प्रसाई , समाज परिवर्तन केवल भाषणले हुँदैन, त्यसका लागि निरन्तर काम गर्ने साहस, जिम्मेवारीबोध र परिणाममुखी सोच आवश्यक हुन्छ।
यही विश्वासलाई व्यवहारमा उतार्दै विगत करिब नौ वर्षदेखि बालबालिका, महिला सशक्तिकरण तथा आवाजविहीन समुदायका पक्षमा सक्रिय रहँदै आएकी शिखा खड्का गणेश अहिले सामाजिक अभियानबाट वित्तीय नेतृत्वतर्फको यात्रामा अघि बढेकी छन्।
महिलालाई केवल अधिकारका कुरा सुनाउने होइन, उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउने काममा जोड दिँदै आएकी खड्काले रोजगारीको अवसरबाट वञ्चित महिलालाई सीप तथा रोजगारमुखी तालिमसँग जोड्ने, उनीहरूका समस्या सम्बन्धित निकायसम्म पुर्याउने र सामाजिक अभियानमा महिलाको सहभागिता बढाउने काम गर्दै आएकी छन्।
यही सामाजिक यात्रालाई संस्थागत रूप दिन उनले २०८० सालमा ‘संयुक्त महिला आवाज नेपाल’ स्थापना गरेकी हुन्।
महिला अधिकार, सशक्तिकरण र राज्यका नीतिका विषयमा उनले यसअघि नै सार्वजनिक मञ्चमा आफ्नो धारणा राख्दै आएकी छन्।
करिब सात वर्षअघि सूर्योदय टेलिभिजनको लोकप्रिय कार्यक्रम ‘सन्दर्भ विशेष’मा महिला हक, अधिकार, सशक्तिकरण तथा राज्यको नीतिका विषयमा उनले व्यक्त गरेको विचारले पनि उनको सामाजिक सक्रियतालाई सार्वजनिक बहससँग जोडेको थियो।
लैङ्गिक हिंसाविरुद्धको १६ दिने अन्तर्राष्ट्रिय अभियानका क्रममा झापाका विभिन्न स्थानमा महिलालाई एकताबद्ध गर्दै जनचेतनामूलक गतिविधिमा उनले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिन्। महिला हिंसा, हत्या, बलात्कार तथा अन्य सामाजिक अपराधविरुद्ध आवाज उठाउँदै आएकी खड्काको सामाजिक सक्रियता नारामा मात्र सीमित छैन।
झापाका ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रसम्म पुगेर विपन्न परिवारका बालबालिकालाई आवश्यक सामग्री वितरण गर्ने, उनीहरूका समस्या सुन्ने र समुदायसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने काममा पनि उनी संलग्न रहँदै आएकी छन्।
उनको सामाजिक यात्राको अर्को पक्ष हो—महिलालाई चुलोचौकोबाट सीप, रोजगारी र आत्मनिर्भरताको बाटोतर्फ लैजाने प्रयास। महिलाका लागि नौमती बाजा प्रशिक्षणदेखि पोते बनाउने तालिमसम्मका गतिविधिमा सहभागिता गराउँदै उनले सीपलाई आम्दानीसँग जोड्ने अवधारणालाई प्राथमिकता दिएकी छन्। बाहिरबाट हेर्दा यस्ता कार्यक्रम सामान्य देखिन सक्छन्, तर आर्थिक रूपमा निर्भर महिलालाई आफ्नो सीपबाट आम्दानी गर्न सक्ने बनाउनु महिला सशक्तिकरणको महत्वपूर्ण आधार हो।
महिला सशक्तिकरणको चर्चा अधिकारमा मात्र सीमित रहँदैन। महिलाको आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता, बचत गर्ने क्षमता, वित्तीय पहुँच, उद्यमशीलता र संस्थागत नेतृत्वमा उपस्थिति पनि सशक्तिकरणका महत्वपूर्ण आधार हुन्।
जब महिला वित्तीय संस्थाको सदस्य मात्र नभई निर्णय प्रक्रियामा समेत सहभागी हुन्छिन्, घरपरिवारको आर्थिक आवश्यकता, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, साना व्यवसाय, बचत तथा भविष्यको आर्थिक सुरक्षासम्बन्धी विषयले संस्थागत छलफलमा थप स्थान पाउन सक्छ। महिलाको वित्तीय सहभागिताले महिलालाई आफ्नै आर्थिक निर्णय लिन, उद्यम सुरु गर्न, बचतको संस्कृति विकास गर्न र आवश्यक पर्दा संस्थागत कर्जामार्फत आयआर्जनका गतिविधि विस्तार गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
त्यसैले वित्तीय क्षेत्रमा महिला सहभागिता केवल ‘महिलाका लागि सुविधा’को विषय होइन, संस्थाको निर्णय प्रक्रियामा विविध अनुभव र आवश्यकता समेट्ने विषय पनि हो। नेपालका बचत तथा ऋण सहकारी क्षेत्रमा संस्थागत सुशासन र महिला प्रतिनिधित्वलाई समेत नियामकीय बहस तथा मापदण्डले महत्व दिएको देखिन्छ।
वित्तीय संस्थामा महिलाको नेतृत्व बलियो हुँदा महिलाका बचत, कर्जा, उद्यमशीलता, सीप विकास, परिवारको आर्थिक सुरक्षा तथा वित्तीय साक्षरतासँग सम्बन्धित विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाउने अवसर बढ्न सक्छ।
विशेषगरी ग्रामीण तथा निम्न आय भएका परिवारका महिलाका लागि वित्तीय साक्षरता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। पैसा कसरी बचत गर्ने, ऋण लिँदा के कुरामा ध्यान दिने, कर्जाको सही उपयोग कसरी गर्ने, आम्दानी र खर्चको हिसाब कसरी राख्ने तथा संस्थासँग आफ्नो अधिकार र जिम्मेवारी कसरी बुझ्ने भन्ने विषयमा महिलालाई सक्षम बनाउनु दीर्घकालीन आर्थिक सशक्तिकरणको आधार हो।
यही सन्दर्भमा शिखा खड्काले वित्तीय क्षेत्रमा महिला सहभागिता, सुशासन, पारदर्शिता, सहकार्य र महिला नेतृत्व विकासका विषयलाई आफ्नो प्राथमिकताका रूपमा अघि सारेकी छन्।
संयुक्त महिला आवाज नेपालकी केन्द्रीय अध्यक्षका रूपमा झापाका विभिन्न भूगोलमा पुगेर महिलाका समस्या बुझ्ने क्रममा खड्काले महिलाको आर्थिक अवस्थासँग जोडिएका समस्यालाई समेत नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाएकी छन्। नगरपालिका, गाउँपालिका तथा वडास्तरसम्म पुगेर महिलाले भोगिरहेका सामाजिक तथा आर्थिक समस्याबारे प्रत्यक्ष जानकारी लिएको उनको अनुभव छ।
उनका अनुसार सामाजिक कामबाट प्राप्त हुने आत्मसन्तुष्टिले आफूलाई निरन्तर यो क्षेत्रमा सक्रिय रहन प्रेरित गरेको हो। परिवारप्रतिको जिम्मेवारीसँगै समाजका लागि पनि केही योगदान गर्नुपर्छ भन्ने सोचका साथ सामाजिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिँदै आएको उनको भनाइ छ।
अब यही अनुभवलाई वित्तीय क्षेत्रमा उपयोग गर्ने उद्देश्यसहित खड्का यही असोज १० गते हुने सारा नेपाल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेडको निर्वाचनमा सदस्य पदका उम्मेदवारका रूपमा सहभागी हुँदैछिन्।
उनका प्राथमिकतामा महिला सदस्यको आवाजलाई संस्थागत रूपमा उठाउने, महिला तथा बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकका वित्तीय समस्यालाई सम्बन्धित निकायसम्म पुर्याउने, वित्तीय अनुशासन र पारदर्शितामा जोड दिने, महिलाको वित्तीय साक्षरता तथा नेतृत्व क्षमता अभिवृद्धि गर्ने र सदस्यबीच एकता तथा सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्ने विषय छन्।
महिला सशक्तिकरणको वास्तविक अर्थ महिलालाई कार्यक्रमको सहभागी बनाउनु मात्र होइन, निर्णय गर्ने ठाउँसम्म पुर्याउनु पनि हो। सामाजिक अभियानमा वर्षौँदेखि काम गरेकी महिला जब वित्तीय संस्थाको निर्णय प्रक्रियामा प्रवेश गर्छिन्, उनले समुदायमा देखेका समस्या र अनुभवलाई संस्थागत छलफलमा लैजाने अवसर पाउँछिन्।
शिखा खड्काको यात्रालाई यही कोणबाट हेर्न सकिन्छ—सामाजिक अभियानमा आवाज उठाउँदै आएकी महिला अब आर्थिक तथा वित्तीय क्षेत्रको नेतृत्व प्रक्रियामा आफ्नो भूमिका खोजिरहेकी छन्।
महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गका समस्या नजिकबाट बुझेको अनुभवलाई सहकारी नेतृत्वसँग जोड्ने उनको प्रतिबद्धता अब निर्वाचनमार्फत सदस्यहरूको निर्णयमा जानेछ।
सामाजिक अभियानमा सडकदेखि समुदायसम्म आवाज उठाउँदै आएकी शिखा खड्काका लागि अबको चुनौती वित्तीय संस्थाभित्र सुशासन, पारदर्शिता, सदस्यहित र महिला सहभागिताका विषयलाई व्यवहारमा कसरी अघि बढाउने भन्ने हुनेछ। उनको उम्मेदवारीले भने एउटा महत्वपूर्ण बहसलाई अगाडि ल्याएको छ—महिला सशक्तिकरणको अभियान अब सामाजिक क्षेत्रमा मात्र होइन, वित्तीय निर्णय र नेतृत्वको केन्द्रमा पनि पुग्नुपर्छ।
